Gentianen
Oefening in geduld Gentianen komen nooit voor in de top tien van de meest verkochte tuinplanten.
Ze hebben de naam moeilijk te zijn.
Vele soorten uit dit plantengeslacht worden vermoedelijk daarom slechts sporadisch aangeplant.
Als u ze op de juiste plaats neerzet, kunt u met gentianen toch eer inleggen en natuurlijk ook zelf van de mooie bloemen genieten.
In Nederland en België zijn gentianen de laatste halve eeuw zeldzaam geworden.
De tijd dat klokjesgentiaan (Gentiana pneumonanthe) en op bepaalde plaatsen kruisbladgentiaan in grote aantallen te vinden waren, is voorgoed voorbij.
Anders is het met soorten die in debergen voorkomen.
De stengelloze gentiaangroeit nog steeds bij duizenden op de berghellingen en ook de gele gentiaan staat nog volop in sommige delen van de Alpen.
Buiten Europa heeft de Himalaya een bijdrage geleverd aan het gentianensortiment.
Voorts worden er nog gentianen uit Noord Amerika en sporadisch uit Nieuw-Zeeland aangeboden.
Zuid-Amerika is ook rijk aan soorten en zelfs op Irian Jaya komen enkele soorten voor, maar het kweken van gentianen uit die gebieden is hier bijna niet mogelijk.
Natuurlijk is lang niet alles geschikt voor de tuin.
Soms zijn ze echt niet te kweken en vaak zijn de bloemen zo klein en de planten zo flodderig dat ze nauwelijks sierwaarde hebben. Het is echt niet zo vanzelfsprekend dat gentianen mooi zijn.

Gemakkelijke gentianen
Om het praatje van de moeilijke gentianen meteen te ontzenuwen, zullen we eerst een paar soorten bespreken die ook door de beginnende tuinier kunnen worden gekweekt.
Ze zijn niet alleen gemakkelijk, maar ook rijkbloeiend.
De zijdeplantgentiaan (Gentiana asclepiadea) groeit in de Alpen vaak in donkere, beboste kloven.
De planten maken dan enkele stengels waaraan een aantal bloemen verschijnen.
Ziet u deze plant in de natuur, dan zult u er echt niet van onder de indruk komen.
Maar in de tuin zal hij zich gewoonlijk ontwikkelen tot een bossige, rijkbloeiende plant, die 50 tot 60 cm hoog wordt.
Meestal hebben de planten blauwe bloemen, maar soms zitten er ook exemplaren met witte bloemen tussen.
Ze staan het liefst op een halfbeschaduwde plaats in niet te droge grond.
Als de grond rondom de planten met rust wordt gelaten, zullen ze zich door uitzaaien kunnen vermeerderen.
Laat de planten zo lang mogelijk vast staan.
Ieder jaar in augustus kunt u dan weer van de rijke bloei genieten.
Gentiana cruciata kwam vroeger in de omgeving van Wassenaar voor.
De opvallend kruiselings geplaatste bladeren waren aanleiding om hem kruisbladgentiaan te noemen.
De blauwe bloemen zijn niet zo groot, maar de grote aantallen per stengel zorgen er toch voor dat de kruisbladgentiaan een goede sierwaarde heeft.
Op gunstige plaatsen wordt deze gentiaan meer dan 40 cm hoog.
Persoonlijk vind ik ze erg mooi uitkomen in de heidetuin, hoewel hij in ons land niet op heideterreinen voorkomt.
De kruisbladgentiaan groeit zowel op arme als op rijke grond.
De bloemen verschijnen in juni-juli en ook hier wordt na afloop van de bloei zoveel zaad gevormd dat zaailingen her en der zullen opkomen.
Gentiana septemfida var. lagodechiana is naar mijn mening ook door een beginner goed in de tuin te houden.
Deze soort wordt ongeveer 20 cm hoog; de slappe stengels spreiden zich rondom het hart van de plant uit.
Eind juli gaan de grote, blauwe knoppen open en wordt de fraaie binnenkant zichtbaar.
De bloei kan wel tot eind september voortduren.
Door de bescheiden hoogte is deze soort vooral geschikt voor de kleine tuin of de rotstuin.
Ze groeien zowel in zand- als in kleigrond en nemen genoegen met halfschaduw en volle zon.
Wie voor het eerst eens een gentiaan wil proberen, kan ik deze soort van harte aanbevelen.
Gentiana tianschanica uit China wordt ongeveer 25 cm hoog en bloeit met blauwe bloemen.
Deze zijn niet groot, maar wel talrijk.
De gemakkelijke teelt van deze zomerbloeier maakt het interessant om er een paar van in de tuin te plaatsen.
De planten zijn wat rommelig: combineren met enkele bodembedekkers om een wat rustiger beeld te krijgen is raadzaam.

Voor rotstuin en bakken
De hier genoemde, bekende, lage soorten zijn niet erg moeilijk te kweken, maar u moet wel aan een paar zaken denken.
Allereerst zijn natte winters vaak funest voor deze planten.
Daarom moet u ze door middel van een glasplaatje of doorschijnend kunststof tegen wintervocht beschermen.
Het is ook belangrijk dat er door de grond behoorlijk wat steenslag wordt gemengd om overtollig water te kunnen afvoeren.
Het zijn in feite rotsplanten die een aangepaste grondsoort vragen.
Gentiana acaulis is de bekendste lage soort.
De echte wilde soort wordt vaak nog weer gesplitst in een aantal soorten en ondersoorten.
De gewone Gentiana acaulis uit de Alpen is ook in de tuin een sieraad, maar het is zinloos en misdadig om materiaal uit het wild mee te nemen en in de tuin te zetten.
Kwekers kunnen materiaal aanbieden dat hier uit zaad is opgekweekt en helemaal is aangepast aan de omstandigheden in ons land. Een nauw verwante soort, Gentiana angustifolia, heeft wat grotere bloemen en bloeit tot augustus.
Gentiana dinarica, ook weer een stengelloos type, is naar mijn mening de gemakkelijkste uit deze groep.
Ook zonder winterbescherming en zonder keurig aangepaste grond is deze gentiaan te kweken.
Grote planten zijn goed te scheuren.
Gescheurde planten kunnen direct weer in de tuin worden geplaatst.
Het grote voordeel van deze soort is dat ze tot diep in de herfst bloeien.
De voorjaarsgentiaan (Gentiana verna zie foto) zal het jaren goed doen in een trog.
Meer nog dan in de Alpen is het hier een voorjaars-gentiaan.
In zachte winters kan het gebeuren dat er de hele winter een bloem aanwezig is.
Kweken in een trog of schaal is om verschillende redenen aan te raden: de grond kan helemaal voor de planten geschikt worden gemaakt. Dat betekent een mengsel van klei,
scherp zand, potgrond en steenslag.
Zorg voor voldoende drainage onderin de trog en geef in de winter bescherming tegen regen.
De voorjaarsgentiaan is moeilijk verkrijgbaar en dat geeft al aan dat deze soort niet gemakkelijk is.

Hoge soorten
Er is een vrij grote groep gentianen waarvan de soorten te hoog zijn voor de rotstuin en die ook niet zo maar in een normale vasteplantenborder kunnen worden toegepast.
Het gevolg is dat deze soorten maar sporadisch voorkomen.
Mijn ervaring met de meeste van deze gentianen is dat je jaren geduld moet hebben voordat de eerste, uit zaad opgekweekte planten bloeien.
Dat geduld hebben de meeste mensen niet.
Toch wil ik u er een aantal voorstellen in de hoop dat ook hoge gentianen de waardering krijgen die zij verdienen.
Gentiana burseri is een verkleinde versie van Gentiana lutea.
Het grote voordeel is dat deze soort geen acht jaar nodig heeft om eindelijk eens de eerste bloemen te laten zien.
Na vier tot vijf jaar zullen de eerste bloemstelen al verschijnen.
Deze gentiaan houdt van een niet te zware kleigrond, die geen storende lagen heeft.
De hoogte van Gentiana burseri is ongeveer 60 cm en de bloei valt in juli-augustus.
Gentiana lutea is de keizer onder de hoge gentianen.
Wie deze soort in de bloemrijke hooilanden in de Alpen in volle pracht heeft gezien, zal dit beeld nooit meer vergeten.
De zware wortels van de gele gentiaan zijn in het verleden massaal uitgegraven om te dienen bij de bereiding van de gentianenjenever.
Het gevolg is dat in veel Alpendalen deze plant niet meer voorkomt.
Evenals Gentiana purpurea, G. punctata en G. pannonica, verwante soorten uit de Europese gebergten, is Gentiana lutea goed uit zaad te kweken.
Maar nadat de jonge planten na ongeveer twee jaar uit de pot in de tuin terecht zijn gekomen, gaat het vaak minder goed. De overgang van pot naar tuin is blijkbaar zwaar en verschillende planten overleven dat niet.
De planten die wel in leven blijven, zullen nog heel wat jaren nodig hebben om te gaan bloeien.
Een ding dient voorop te staan als u deze soorten in de tuin wilt hebben: zorg voor een neutrale en diep losgemaakte grond, die niet te arm mag zijn.
Klei, zavel of lemige grond is het beste; zandgrond moet met humus worden verbeterd.
Bijna nog belangrijker is dat de planten daarna met rust moeten worden gelaten.
Verplant ze zeker niet om de drie tot vier jaar, nee, laat ze maar gerust tientallen jaren op dezelfde plaats staan.
Verplante, volwassen exemplaren van Gentiana lutea hebben soms meer dan drie jaar nodig om zich van de schok te herstellen en weer zover op te knappen dat ze weer bloemen zullen geven!
Een andere hoge soort is Gentiana tibetica.
In cultuur is deze veel gemakkelijker dan de eerder genoemde soorten.
Daar staat dan wel tegenover dat de bloemen een onbestemde, geelwitte kleur hebben en nauwelijks opvallen.
Eerlijk gezegd kan ik aan deze gentiaan niet veel sierwaarde ontdekken en in mijn tuin zal hij dan ook geen plaats krijgen.
Overigens neemt Gentiana tibetica met veel grondsoorten genoegen en ziet zelfs kans zich spontaan uit te zaaien.

Voor zure of venige grond
Er zijn enkele Aziatische soorten die een aparte plaats in de tuin verlangen.
Als u aan die eisen tegemoet kunt komen, bloeien ze rijk.
De belangrijkste soorten zijn Gentiana farreri, G. ornata en G. sino-ornata.
Deze soorten hebben aan de wieg gestaan van talloze hybriden die nu onder fantasienamen in de handel zijn.
Vooral Schotse kwekers hebben veel van dergelijke rijkbloeiende en relatief gemakkelijk te kweken cultivars in de handel gebracht, waaronder Gentiana 'Macaulayi', Gentiana 'Inverleith' en Gentiana 'Kingfisher'.
Zowel de soorten als de cultivars houden van een kalkvrije, humusrijke of venige grond en een niet te droge standplaats.
Veel frisse lucht en een hoge luchtvochtigheid dragen bij aan een goede ontwikkeling van de planten.
Als ze voldoende vocht tot hun beschikking hebben, kunnen ze ook in de volle zon staan.
Het is echter beter ze zo te plaatsen dat ze gedurende de hete uren van de dag in de schaduw staan.
Een zogenaamde turftuin is ideaal voor deze soorten en cultivars.
Ze kunnen een plaatsje krijgen in de nabijheid van een beekje of een vijver in de tuin of in een licht gedeelte van een bostuin.
U kunt ze combineren met Primula-soorten.
Wees niet bang voor een verkeerde kleurencombinatie.
Als de gentianen in augustus-september beginnen te bloeien, dan zijn de Primula-soorten al weer uitgebloeid.
Al deze gentianen worden 10 tot 15 cm hoog.
De bloemkleur varieert van licht- tot donkerblauw.
De donker- en lichtgekleurde strepen variëren ook weer per soort en cultivar.
De klokjesgentiaan (Gentiana pneumonanthe) komt in ons land nog in vochtige heidevelden voor.
Degenen die deze gentiaan in volle glorie willen zien, zullen in augustus een bezoek moeten brengen aan de heemtuinen in Amstelveen.
Daar, op vochtige veengrond, voelen ze zich uitstekend thuis en vele honderden planten staan daar in de nazomer in volle bloei. Klokjesgentiaan wordt zo'n 30 cm hoog en bloeit in augustus- september met blauwe bloemen.
De zuurminnende, Aziatische soorten zijn gemakkelijker te kweken dan deze inlandse gentiaan!
Naar mijn gevoel hoort deze soort dan ook meer thuis in een vochtig gedeelte van de heidetuin.
Gentiana saxosa is een lage, geelwit bloeiende soort uit Nieuw-Zeeland, die alleen door mensen met groene vingers in een trog of alpiene kas is te kweken.
Gentiana makinoi is een laat bloeiende borderplant van ongeveer 1 m hoog.
Hiervan zijn enkele cultivars in de handel, waaronder een witbloeiende.
Hij is niet moeilijk, maar het is er wel eentje waarbij geduld is vereist.
De eerste jaren zijn de planten namelijk nog wat povertjes en dat geldt ook voor de bloei.
Gentiana andrewsii is afkomstig uit Noord-Amerika.
Zijn blauwe bloemen gaan nooit helemaal open.
Erg is dit niet, want de peervormige bloemknoppen zijn echt een sieraad.
Gentiana grombezewskii en G. przewalskii hebben onuitsprekelijke namen, een rommelige groei en onopvallende kleine, blauwe bloemen. Niet aanschaffen dus.
Gentiana triflora is een tot 80 cm hoog wordende soort uit Siberië en Japan.
Hij bloeit in augustus-september.
De bloemen zitten in de oksels van de bovenste bladparen.
Het is een mooie soort die zelfs als snijbloem is te gebruiken.
Helaas is hij nog nauwelijks in de handel.
Gentianen zijn nog maar ten dele op hun gebruiksmogelijkheden onderzocht.
Een goed en veel soorten omvattend onderzoek zou wel eens tot gevolg kunnen hebben dat gentianen niet alleen als snijbloem, maar ook als pot- en tuinplant een nieuwe toekomst tegemoet gaan.

 

  1. Gentiana acaulis 'Alboviolacaea'
  2. Gentiana acaulis 'Gedanensis'
  3. Gentiana acaulis 'Rannock'
  4. Gentiana andrewsii
  5. Gentiana angulosa
  6. Gentiana angulosa 'Alba'
  7. Gentiana angustifolia type 'Frei'
  8. Gentiana asclepiadea 'Alba'
  9. Gentiana 'Blue Silk'
  10. Gentiana clusii 'Amethyst'
  11. Gentiana clusii 'Purple Strain'
  12. Gentiana clusii undulatifolia
  13. Gentiana dahurica
  14. Gentiana dinarica
  15. Gentiana dinarica 'Frohnleiten'Gentiana dinarica grandiflorum
  16. Gentiana gracilipes
  17. Gentiana occidentalis
  18. Gentiana pneumonanthe
  19. Gentiana pneumonanthe 'Alba'
  20. Gentiana pneumonanthe x septemfida
  21. Gentiana pumila
  22. Gentiana pyrenaica
  23. Gentiana scabra 'Bleu Diamont'
  24. Gentiana scabra 'Blue Power'
  25. Gentiana scabra 'Zuiko Rindo'
  26. Gentiana 'Serenethy'
  27. Gentiana sino-ornata (licht blauw)
  28. Gentiana sino-ornata 'Alba'
  29. Gentiana sino-ornata 'Anna'
  30. Gentiana sino-ornata 'Autumn Frolic
  31. Gentiana sino-ornata 'Brin Form'
  32. Gentiana sino-ornata 'Compacta'
  33. Gentiana sino-ornata 'Weisse Traum'
  34. Gentiana straminea
  35. Gentiana tibetica
  36. Gentiana verna subsp. pyrenaica
  37. Gentiana 'Weisse Traum'